Vì sao đồng bào dân tộc Pa Cô, nhất là tầng lớp thanh niên nam nữ Pa Cô lại thích thơ ca giao duyên đến như vậy? Phải chăng đó là tiếng nói chung của người Pa Cô vốn có tâm hồn rất mộc mạc, chân tình nhưng cũng rất nghệ sĩ, hồn nhiên và thơ mộng?

Người dân Pa Cô sống gắn bó với tự nhiên nên trong thơ ca trữ tình của họ, hình ảnh thiên nhiên bao giờ cũng rất sống động. Thiên nhiên ở đây đã được cảm hóa bởi con người, ít nhiều mang sắc thái hoạt động của con người, không còn chỉ là tự nhiên vì nó đã được gắn liền với cuộc sống lao động thường ngày.

Sau một ngày lao động vất vả nhưng đầy hứng thú trên các triền sông, cánh đồng, nương rẫy... tối về các cô gái lại làm việc trong nhà với những công việc quen thuộc như thêu thùa, quay xa, dệt vải... Các chàng trai đã không bỏ lỡ cơ hội đến để giải bày tâm sự:

"Muốn có em về dệt cửi ở chân cầu thang
Muốn có em như cái chân khung cửi
Muốn có em mặc váy bên bếp lửa ở sàn".

Tùy theo hoàn cảnh mà các chàng trai có cách ứng xử, bày tỏ khác nhau. Có lúc họ không dừng lại ở những lời bóng gió xa xôi mà tỏ ra mạnh dạn, trực tiếp, chân thành và nồng nhiệt:

"Anh đây muốn ăn cơm cùng mâm
Ăn cá cùng bát
Ăn chuối cùng nải
Ngắm trăng cùng rừng
Tắm cùng một vực...".

Trai gái Pa Cô không chỉ tìm hiểu nhau qua lao động, qua những cuộc tiếp xúc, gặp gỡ ở chân cầu thang, trong nhà, ngoài vườn mà ở nhiều nơi, nhiều lúc. Họ hy vọng gặp được những chàng trai, cô gái mà mình mong mỏi bấy lâu. Họ vừa hát giao duyên, vừa liếc mắt đưa tình tìm bạn đời chung thủy. Khi chưa tìm được ai chàng trai có thể than thở, trách móc dễ làm mủi lòng các cô gái:

"Sao em chẳng thương khuôn mặt anh, đôi mắt anh
Ðôi mắt tròn đen láy, miệng chẳng nói nên lời!".

Nếu cô gái còn hững hờ, chàng trai hát tiếp:

"Hay là em có người yêu, mắt anh soi chẳng thấy em ơi?"

Nhưng có khi lời trách móc, than thở không phải là của các chàng trai mà lại là của các cô gái:

"Ơi anh! Gối em đã nhồi bông gạo
Em mong ngày âu yếm bên anh
Nhưng càng mong đường tình càng đứt
Càng mong anh càng rứt tâm can
Em phải khóc, nước mắt chảy trong đêm dài vô tận
Nước mắt thấm vào gối
Ðể cho mầm hột bông gạo đâm chồi".

Thanh niên nam, nữ dân tộc Pa Cô khi yêu nhau, tìm hiểu nhau, nhớ nhung rất nhiều. Sự nhớ nhung đó đôi khi chẳng trừu tượng, nhút nhát mà rất cụ thể:

"Anh nhớ em mỗi ngày ba bữa
Buổi thứ nhất lúc trâu vừa về
Buổi thứ hai lúc kê nồi thổi cơm chiều
Bữa thứ ba ấy là bữa quay xa chọn sợi
Lòng anh bối rối, tơ tưởng chẳng quên em".

Tình yêu của họ vừa hiện thực, vừa lãng mạn, bay bổng:

"Em đi trước lấy tóc đuôi gà và lược
Anh sẽ bước theo sau lấy sáo với khèn
Ðôi ta trang điểm, khoe tài khoe sắc cùng nhau".

Các bạn trẻ dân tộc Pa Cô rất trân trọng tình yêu và luôn bảo vệ tình yêu của mình. Ðây là lời nhắn nhủ chân tình và ý nhị của một chàng trai:

"Nếu tóc em cuốn, đừng dùng hai lược
Khi đã có một rồi thì đừng tìm thêm hai em nhé".

Nỗi khát khao của chàng trai là chiếm được trái tim cô gái, người mà chàng trai luôn trong tâm trạng trộm nhớ thầm yêu. Và, nếu:

"Lấy được em, anh sẽ bạt cả trái núi lau làm ruộng
Sẽ san cả trái đồi cỏ tranh làm bản
Tâm tình ta sẽ phải bện thành đôi".

Ðẹp thay, hạnh phúc đôi lứa của các chàng trai cô gái Pa Cô luôn lớn lên trong nhịp sống lao động. Nhờ lao động mà có hạnh phúc và nhờ có hạnh phúc mà bài ca lao động vang lên, kể cả trong những trường hợp:

"Nếu như người yêu tôi phải từ giã trần gian để lên cõi trời
Thì xin hãy lên đó để làm ruộng đợi tôi
Tôi sẽ nhổ mạ ở thế gian này lên cấy trên ruộng ấy
Ðã yêu rồi phải thành lứa thành đôi...".

Rồi còn đó những làn điệu trữ tình với những lời thơ đầy lưu luyến khi tiễn biệt người yêu:

"Xa người yêu ta chưa được vỗ về
Xa người tình ta chưa được nói hết lời ái ân".

Những lời hát giao duyên thường được trộn lẫn trong những âm thanh của tiếng đàn, tiếng khèn, tiếng sáo tất cả đều tạo nên một sự hài hòa, có lúc nghe não nuột, day dứt; có lúc triền miên như lướt thuyền trên sông và trào lên những đợt sóng xô trên ghềnh thác. Giọng hát giữa đại ngàn Trường Sơn có lúc thanh cao, mềm mại, có lúc nức nở nghẹn ngào tạo nên những tình cảm nhớ thương quyến luyến lạ thường.